Strój średniowieczny

W naszych rozważaniach dotyczących stroju średniowiecznego przyjmiemy datowanie ograniczające się do XIV i początków XV stulecia. Ponieważ moda w średniowieczu nie zmieniała się tak szybko jak obecnie, wybrany przedział czasowy pozwoli nam poznać stylistykę i krój ubrań w czasach panowania Kazimierza Wielkiego.

Tak jak w innych miejscach Europy, w Polsce również kobiety nosiły suknie składające się z dwóch warstw - spodniej i wierzchniej, przy czym szerokość rękawów była oznaką pozycji społecznej kobiety. Jeśli chodzi o rękawy w sukniach dworskich, to były one wydłużone na wzór XII wiecznej mody francuskiej - nawiązywało do niej również pionowe pofałdowanie tkanin. Jak we Francji, Hiszpanii, Włoszech, tak i w Polsce w tym czasie powtarza się stale ten sam krój sukni, której tkanina w górnej części przylega aż do bioder, a dalej luźno opada licznymi fałdami ku ziemi. Nakryciem głowy były lekkie chusty delikatnie upięte na głowie lub zaprasowane w drobne fałdy, które w XV w. przybrały formę modnych w tym czasie czepców o dużych rozmiarach. Polską odmianą płaszcza było korzno, obszyte na brzegach złotym elementem, a na zimę podszywane futrem. Było ono spinane na prawym ramieniu - oczywiście krój został zaczerpnięty z wzorów bizantyjskich. Tkanin jedwabnych używano by podkreślić stopień zamożności, jednak z racji tego, że były one bardzo kosztowne obszywano nimi np. dół sukni czy płaszcza, bądź wykańczano rękawy. Królowa Jadwiga, żona Władysława I Jagiełły, posiadała bardzo dobrze zorganizowaną pracownię krawiecką na potrzeby swoje i swoich dworek. Krój sukien nie zmienił się do XV w. natomiast z Francji przywędrowały do Polski okrycia wierzchnie typu houppelande z workowatymi rękawami. Standardowymi ubiorami, które nie poddawały się nowym nurtom mody, były długie tuniki i marszczone płaszcze.

Części stroju kobiecego

Strój kobiecy w interesującym nas okresie składał się z następujących części:

  • koszula
  • reformy
  • pończochy
  • suknia spodnia
  • suknia wierzchnia
  • pasek
  • nakrycie głowy
  • obuwie
  • płaszcz
  • Poszczególne części garderoby przybierały różną formę w zależności od mody, pozycji społecznej i zamożności właścicielki. Ze względu na trudności związane ze zdobyciem informacji dotyczących wszystkich części stroju , prezentujemy

    Koszule

    materiał: płótno lniane lub bawełniane (zaleca się len), może też być jedwab

    kolor: biały

    Koszule pełniły funkcję bielizny. Używane były na dzień pod suknię, nocą do spania (choć wiadomo, że sypiano również nago), do łaźni. Długie, (co najmniej do połowy łydki), z rękawami lub na ramiączkach. Fason koszul był różny, w zależności od kroju sukni, do której były one noszone. Koszule zasadniczo były takie same dla kobiet z różnych warstw społecznych. Różnicował je materiał - droższy i delikatniejszy dla osób zamożnych, tani dla uboższych.

    Obcisłe górą koszule na ramiączkach - noszone pod wydekoltowane suknie 2 połowy XIV w. Czasem miały rozporki w bocznych szwach, aby je łatwiej zakładać. Jak widać na zamieszczonych obok ilustracjach, koszule te były także wykorzystywane w łaźniach i do spania.

    W tym samym okresie (druga połowa i koniec XIV w.) używano prawdopodobnie, również koszul bez ramiączek. Może poświadczać to zamieszczona obok ilustracja, a także wizerunki przedstawiające kobiety w sukniach mocno odsłaniających ramiona, na których nie widać wystających ramiączek koszuli.

    Oprócz tego istniały koszule z długim rękawem i kołnierzem - noszone pod suknię houppelande, w latach dwudziestych XV wieku. Modne wówczas było wykładanie tych kołnierzy na wierzch, na płasko rozłożone kołnierze wzmiankowanych sukni. Umieszczony obok obraz Memlinga, pochodzący z ostatniego dziesięciolecia XV wieku, ukazuje Batszebę wychodzącą z kąpieli. Zakłada ona na siebie płócienną koszulę rozciętą przez środek. Trudno jest jednoznacznie stwierdzić, czy koszule z tego typu rozcięciem, funkcjonowały na zasadzie bielizny dziennej, czy też może były swego rodzaju szlafrokami.

    Pończochy (chausses)

    materiał: sukno, płótno lniane lub bawełniane, cienki materiał wełniany

    kolor: biały, prawdopodobnie także inne kolory

    fason: sięgające nieco powyżej kolan, krojone jak męskie nogawice z doszywaną stopą. Podtrzymywane tasiemką zapinaną na sprzączkę pod kolanem.

    Pończochy mają długość nieco za kolano, podtrzymywane są pod kolanem tekstylną podwiązką zapinaną na sprzączkę lub wiązaną. Pończochy takie powinny być noszone do każdego nie-roboczego stroju. W chłodniejszej porze, noszone z długimi tuż za kolano reformami, wspólnie dają dobre zabezpieczenie przed

    Buty

    materiał: skóra, tkaniny

    kolor: różne

    Buty to niezwykle ważna część ubioru, jednocześnie dosyć słabo jeszcze rozpoznana. Zwłaszcza damskie buty, przeważnie nie zilustrowane przez współczesną im sztukę trudne są do scharakteryzowania. W tym opracowaniu postanowiono jednak przedstawić choćby zbliżone wzory, oparte na współczesnych dociekaniach i rekonstrukcjach. Do butów noszono patynki, czyli rodzaj drewniano-skórzanych "klapek" koturnowych, chroniących but i suknię przed większymi zanieczyszczeniami.

    Suknia spodnia (cotte simple)

    Ubiór noszony na koszuli, pod właściwą suknią wierzchnią. Strój stosowny raczej dla sytuacji mniej oficjalnych, do pracy itp. Elegancka pani poza sytuacjami prywatnymi albo niezobowiązującymi powinna nosić na niej suknię wierzchnią. Spodnią możemy traktować jako strój nieoficjalny, prywatny, czy nawet roboczy.

    materiał: cienki materiał wełniany, lekkie sukno, płótno lniane, jedwab. Podszewka - bawełna, len, jedwab,tkaniny wełniane

    kolor: zazwyczaj w kolorze kontrastowym do sukni wierzchniej. Charakterystyczne dla średniowiecza są żywe kolory, łączone często w drastyczny sposób np. zielony i czerwony, itp.

    Dostosowana krojem do sukni wierzchniej. Długa, wkładana przez głowę, sznurowana z przodu, z boków lub z tyłu. Z długimi rękawami. Górą obcisła, rozszerzana dołem, za pomocą klinów. Rękawy wąskie lub rozszerzane lejkowato od nadgarstka, częściowo lub całkowicie zasłaniające dłoń (tzw. bombardes, modne do ok. 1415 roku, ale pojawiające się i później).

    Na rysunku widać przykładowy wygląd sukni spodniej, dopasowanej do mody ostatniej ćwierci XIV wieku. Jest to powtórzenie fasonu modnej sukni wierzchniej.

    Sukienki robocze

    Można je uznać za uboższą wersję sukni spodniej, noszoną do pracy. Jest to rodzaj odzienia niezwykle stosowny dla osoby początkującej w dziedzinie odtwarzania ubiorów. Prosty i niezobowiązujący, zawsze przydatny.

    materiał: płótno lniane, cienki materiał wełniany

    kolor: kolory właściwe dla epoki i regionu

    Suknie wierzchnie

    Suknie drugiej połowy XIV i początku XV wieku

    Suknie wierzchnie, oficjalny ubiór kobiety, noszony na sukni spodniej, konieczny w sytuacjach oficjalnych, nawet codziennych - w miejscach publicznych, w towarzystwie.

    materiał: tkaniny wełniane. Podszewka - bawełna, len, jedwab, tkaniny wełniane

    kolor: kolory właściwe dla epoki i regionu

    Suknie obcisłe górą, poszerzone od bioder klinami, z dużym odsłaniającym ramiona dekoltem łódkowym i długimi, zakrywającymi połowę dłoni wąskimi rękawami. Modnym szczegółem był noszony nisko na biodrach szeroki pas, wzorowany na pasie rycerskim. Zrobiony był z metalowych ogniwek prostokątnych lub okrągłych umieszczonych na pasie skórzanym. Odpowiednie dla XIV wieku.

    Suknie w takim fasonie noszone były zarówno w środowisku dworskim, jak i mieszczańskim, różnica wynikała z doboru materiału. W stroju dworskim był on kosztowniejszy i w lepszym gatunku.

    Tzw. cottehardie

    Z krótkim, sięgającym powyżej łokcia rękawem, z którego zwiesza się pas futra lub materiału. Suknie te często posiadały charakterystyczne, obrębione futrem, pionowe rozcięcia z przodu sukni. Trudno jest jednoznacznie powiedzieć czy są to wyloty kieszeni czy też po prostu otwory umożliwiające swobodny dostęp do drobiazgów noszonych przy pasie, na sukni spodniej. Dół tej sukni często obszyty był futrem. Noszone w XIV wieku.

    Suknie w takim fasonie noszone były zarówno w środowisku dworskim, jak i mieszczańskim, różnica wynikała z doboru materiału. W stroju dworskim był on kosztowniejszy i w lepszym gatunku. Różne też mogły być nakrycia głowy.

    Strój męski z okresu pełnego średniowiecza

    Spodnie, nogawice

    W połowie XIV wieku, wraz z tendencją do skracania ubiorów, pojawiają się nogawice wydłużone w tyle do podwiązania do dubletu. Istniały w wersji nie zachodzących na pośladki (il.1), lub już z pełnym szwem na pośladku (il. 2), ale wciąż jeszcze nie łączone. Pod koniec XIV w. zaczęto je łączyć szwem na środku z tyłu, dodając z przodu saczek.(il.2-przód, i 3-tył).

    W XV w. noszone były przez różne warstwy nogawice o różnych krojach. Na dworze obowiązywał model najmodniejszy (łączony tyłem), lecz warstwy niższe wciąż mogły chodzić w nie łączonych nogawicach, a chłopi dla wygody używali XIII wiecznego wzoru nogawic, odczepiając je od stroju wierzchniego i rolując pod kolanem, wyciągając na wierzch dłuższą koszulę.

    Wykończenie nogawic przy stopie ograniczało się do dodania strzemienia na stopę, niezależnie od wykroju nogawic. Nogawki spodni można było wydłużyć, stopie nadając formę zbliżoną do trzewików. Posyłano je wtedy do szewca aby podszył ją skórzaną podeszwą. Aby nogawice przy kostce lepiej przylegały zostawiano rozporek przy stopie zapinany na haftki.

    Wszystkie nogawice miały podszewkę z białego sukna sięgającą połowy łydki i zakończoną wycinanką w zęby, by nie zaznaczała się poziomą pręgą przy naciąganiu na nogę, głównie jednak by płócienny materiał mógł odpowiednio pracować przy naprężeniach.

    Doublet (w Polsce znany jako jopula spodnia)

    Zwyczaj noszenia dubletu jako pokazywanego, podstawowego stroju spodniego ustalił się w drugiej połowie XIV w. po rewolucji na skracanie ubiorów w modzie. Wywodzi się od ubioru zakładanego pod kolczugi w XIV w., szytego z kilku warstw płótna przekładanego wełną lub bawełną i pikowanego gęstymi ściegami. Nie był on pokazywany publicznie, zakładano go wyłącznie pod kolczugę. Stąd pochodzi oburzenie moralistów na pojawienie się w poł. XIV w. w modzie kręgu rycerskiego dubletów jako strojów cywilnych obozowych. Zastępują one wtedy wierzchnie szaty, wcześniejsze tzw. "cotte". Dublety zawsze miały krój a quatres quartieres (korpus szyty z czterech podstawowych części), z czasem zmieniał się tylko wykrój rękawa. Doszywane tak by szew znajdował się na środku tyłu ręki, aby, jeśli ktoś ma fanaberię, móc zapinać go na guziki.

    Wczesne dublety nie miały kołnierzy, dopiero pod koniec XIV w. zaczęto wszywać kołnierze, wpuszczone w tyle wydłużonym klinem. Gdy rozpowszechniła się moda na houppelandy i wierzchnie okrycia z wysokimi kołnierzami, takie również zaczęły pojawiać się przy dubletach.

    Szaty Wierzchnie

    Pod koniec XIV wieku ustalił się zwyczaj noszenia na dubletach wierzchniego stroju zwanego jaquet, w miejsce dawnego surcot. Zaczęły rozrastać się ich rękawy z wydłużonych jeszcze w połowie XIV w. w coraz szersze, otwarte rękawy w początkach XV w. Wprowadzono wtedy również modę na długie stroje fałdziste nazywane houppelandes oraz noszenie robe. Jednak długie i pofałdowane robe były popularne w środowisku starszych i bardziej tradycyjnych mężczyzn. Po rewolucji w modzie pod koniec XIV w. kto chciał być modny nosił obcisłe i króciutkie (tuż za biodra, nie dłużej) jaquet których rękawy przybierały formy mocno wydłużone i rozszerzone.

    Zazwyczaj szaty wierzchnie w końcu XIV i początkach XV wieku były wciągane przez głowę, z małym rozcięciem u góry i wysokim kołnierzem, czasem sznurowane.

    Krótki opis materiałów z których szyte były stroje w średniowieczu

    Tkaniny lniane

    Tkaniny lniane przeciętnej jakości wyrabiano w średniowieczu we wszystkich krajach. Podczas wypraw krzyżowych poznano na Wschodzie przejrzyste cienkie lniane tkaniny, które miały być używane przez saracenów na całuny. Produkcja płótna rozpoczęta w XIV w. rozwinęła się w XV. Wyrobem tego płótna zajmowały się głównie wiejskie kobiety. W ciągu XV wieku produkowano dużo cienkiego, delikatnego płótna, które już w XIII w przeznaczano na bieliznę osobistą i pościelową. W XV w. używano na bieliznę nawet białego jedwabiu.

    Tkaniny bawełniane

    Tkaniny bawełniane grały w średniowieczu ważną rolę w odzieży najuboższej ludności ze względu na niska cenę surowca i produkcji. Najwcześniej poznano i wyrabiano bawełniane tkaniny w Hiszpanii (X w.).We Włoszech bawełna znana była już w XII w., handel zaś rozwinął się w XIII. We Francji bawełnę poznano w czasie wypraw krzyżowych i sprowadzano gotowe tkaniny oraz do watowania ubiorów. W ciągu XIV w. mnożyły się ośrodki przemysłu bawełnianego. W Niemczech nowe zespoły tkaczy cechowych wytwarzać zaczęły tkaninę "barchent"- z osnową lnianą i wątkiem bawełnianym. W poł. XIV w. przemysł bawełniany przeszczepił się do Ulm, gdzie średniej jakości tkaniny drukowane były wzorzyście, lub w całości barwione na czerwono i czarno. Najlepsze płótna, starannie bielone, przeznaczone były na eksport i używane na bieliznę pościelową. Wyroby bawełniane miały również zróżnicowaną fakturę tkacką. Oprócz splotu płóciennego wprowadzano splot czynowaty. Robiono tkaniny prążkowane wypukle przez wprowadzenie grubszej nitki, również tkaniny o wzorach geometrycznych. Oprócz tkanin gładkich wyrabiano również grubsze, zbliżone do flaneli, tkaniny kosmate, puszyste. Którymi podszywano ubiory.

    Wełniane tkaniny

    W średniowiecznych ubiorach aż do połowy XV wieku zaznacza się przewaga tkanin wełnianych. Występują w ubiorach barwione jednolicie, lub wzorzyście, wielobarwnie. Skala barw średniowiecznego sukna obejmowała intensywne barwy czyste: od jasnej czerwieni do wpadającej we fiolet, od jasnego błękitu do ciemnogranatowej. Oprócz barw czystych spotyka się również bogate zestawienie barw złamanych: rozbielonych (róże, żółte, szare, perłowe). Barwa szara występuje w zestawieniach z XV w. dość często w różnych odcieniach: perłowym, gołąbkowym, popielatym jasnym, i ciepłym.

    We wszystkich krajach średniowiecznej Europy istniała wytwórczość sukna na potrzeby miejscowe, z wełny średniej lub niskiej jakości. Sukno to zaspokajało potrzeby niezbyt zamożnych, a także ubogich nabywców. Ze względu na koszt farbowania w produkcji, tkaniny miały często naturalną barwię wełny czarnej, szarobrązowej, białej lub farbowano je farbnikami pochodzenia roślinnego. Przy końcu XIV stulecia wytwórcy dostosowali produkcję do poszukiwanych na rynkach światowych tkanin lżejszych i cienkiego sukna, które przyjęło się w ogólnej modzie w końcu XIV i pocz. XV w. Z krótkiego zarysu zaopatrzenia średniowiecznych rynków handlowych w sukno w XIV i początkach XV w., nasuwa się wniosek o wyrównanym wszędzie dopływie luksusowych wyrobów sukienniczych przeznaczonych dla zamożnej klienteli, panów feudalnych, wyższego duchowieństwa, i patrycjatu miejskiego. Na przełomie XIV i XV w. pojawiły się nowe, tańsze rodzaje sukna, dostępne w cenie, w jakiej mogło je kupić niezamożna część mieszczaństwa a nawet wiejscy odbiorcy, którzy dawniej nosili tylko sukno produkcji miejscowej.

    Tkaniny jedwabne

    Wyrób wzorzystych tkanin jedwabnych we włoskich miastach powstał dzięki handlowi bizantyńskimi i wschodnimi tkaninami jedwabnymi. Najwcześniej (XII w.) zorganizował się przemysł w Lukce, który uzyskał sławę największego do 1400 r. ośrodku jedwabnictwa. Istniejące w XIII w. poza Włochami ośrodki tkactwa artystycznego posiadały raczej zasięg lokalny. Znaczne wzbogacenie zasobu motywów w tkactwie włoskim przyniósł napływ kosztownych tkanin chińskich po 1300 r. Jednak szybko zaczęto odchodzić od układów i motywów chińskich, wprowadzając na ich miejsce motywy europejskich. Krajem który posiadał własny przemysł jedwabniczy była również południowa Hiszpania, gdzie w IX w. przemysł ten był wysoko rozwinięty przez Maurów. Miały one w ornamentacji styl geometryczny. Na początku XV w. nastąpiła zmiana w zakresie techniki tkackiej, wprowadzono aksamity przy równoczesnym zmniejszeniu produkcji ciężkich brokatów. Nazwa samit lub hexamition, była używana w XIII i XIV w. dla tkanin wzorzystych, jedwabnych, wielobarwnych, wieloosnowowych, z dodatkowymi wątkami ale o powierzchni gładkiej. Aksamit w obecnym znaczeniu pojawia się w Italii dopiero w 1400 r. Ponieważ nie było w średniowiecznym tkactwie wyraźnego podziału na tkaniny wyłącznie dekoracyjne i przeznaczone tylko na ubiory, liczne przykłady tych samych motywów można spotkać i na ubiorach i na tłach obrazów religijnych lub zapleckach tronów np. Madonny.

    Konstrukcja obuwia

    Obuwie składało się z przyszwy i podeszwy. Przyszwa jest to górna część opatulająca stopę. Wykonana była zazwyczaj z licowanej skóry cielęcej, rzadziej koźlej. Podeszwa wykonana była ze skóry podeszwowej, cielęcej. Skóry świńskiej nie używano, gdyż przepuszczała wodę. Przyszwa do podeszwy była przyszywana dratwą lnianą lub konopną. But szyto na lewą stronę, na kopycie. Po zakończeniu szycia but moczono i wywijano na prawą stronę.

    Podsumowanie - porównanie elementów stroju średniowiecznego

    Strój kobiecy

  • długie, wąskie spódnice
  • szeroki kaptur
  • szata wierzchnia podbita futrem ( pelisson)
  • siatka na włosach i płócienna wstęga okalająca twarz
  • suknie ze sznurówkami na bokach
  • spódnice ułożone w fałdy podkreślające brzuch
  • hennin - stożkowate
  • nakrycie głowy z welonem
  • włosy zwinięte za pomocą wstążek
  • Strój męski

  • długie tuniki wycięte w ząbki, luźne rękawy
  • suknie wierzchnie bez rękawów (doublet)
  • tuniki bardzo obcisłe, długie do kolan poły, okrycie wierzchnie z rękawami
  • pończochy i krótkie spodnie
  • wywatowane rękawy i ramiona
  • Elementy wspólne

  • złota klamra z przywiązaną sakiewką
  • buty z wycinanymi ozdobami, z noskami
  • klamra ze złota, emalii i pereł; kobiety wpinają we włosy, mężczyźni w kapelusze
  • trzewiki i na nie drewniane chodaki (patynki)
  • Sukienka z ciemnozielonego aksamitu (100% bawełna) ozdobiona wokół dekoltu złotą taśmą, dekolt z niewielkim wcięciem, sznurowanie z tyłu z atłasowej zielonej tasiemki. Spodnia sukienka z białej bawełny zdobiona pasmanterią przy dekolcie i rękawach. Rękawy marszczone i związywane.

    Sukienka z pomarańczowego aksamitu (100% bawełna) ozdobiona wokół dekoltu haftowaną taśmą w kolorach: pomarańczowym czerwonym czarnym, złotym. Rękawy cięte w półksiężyce ozdobione złotym sznureczkiem. Sznurowanie z tyłu z czerwonej atłasowej tasiemki. Sukienka spodnia z jasnożółtego lnu, dekolt marszczony, sznurowane mankiety, ozdobiona taśmą na mankietach i wokół dekoltu.

    Toczek z pomarańczowego aksamitu zdobiony złotym sznureczkiem. Welon z jasnożółtego lnu.

    Sukienka z czerwonego aksamitu (100% bawełna), sznurowanie z przodu, z boków i z tyłu, zdobienie złotą taśmą przy dekolcie oraz pod biustem, złota taśma na wiązaniach.

    Sukienka z pomarańczowego i czarnego aksamitu (100% bawełna) obszyta na rękawach wokół dekoltu oraz na dole sukienki haftowaną taśmą w kolorach: czarnym, czerwonym, pomarańczowym, złotym. Sznurowania po bokach wykonane z czarnej atlasowej tasiemki.

    Sukienka z brązowego aksamitu (100% bawełna) ozdobiona kawałkami skóry. Sznurowanie z przodu wykonane z rzemieni. Sukienka spodnia z jasnożółtego lnu, dekolt marszczony, sznurowane mankiety, ozdobiona taśmą na mankietach i wokół dekoltu.

    Sukienka uszyta z zielonego lnu (100%) obszyta na rękawach i wokół dekoltu jasnozielonym lnem. Do rękawów doszyte języki. Sznurowania z jasnozielonego lnu na rękawach i po bokach. Sznurowania po bokach pozwalają dopasować sukienkę do sylwetki.Sukienka spodnia z białego lnu, krój zwykły koszulowy, ozdobiona haftem wokół dekoltu, dołu oraz na rękawach

    Chusta z białego lnu z bawełną (100% naturalne), na głowie diadem kuty z miedzi.

    Sukienka z kremowego aksamitu (100% bawełna), rękawy podszyte oliwkowym aksamitem. Złote wypustki wokół dekoltu oraz na łączeniu w rękawach, taśma haftowana wokół dekoltu i na rękawach. Sznurowania złotym sznurkiem z przodu z boków oraz z tyłu.

    Płaszcz z rudo-brązowej wełny (72% wełna, 8% kaszmir, 20% poliamid) z półkoła zapinany na dwa stylizowane metalowe guziki.

    Sukienka z czerwonego lnu (100%) z bogatym zdobieniem taśm wokół dekoltu, dołu sukienki oraz rękawów. Sznurowania po bokach wykonane są z atłasowego sznureczka.

    Sukienka z bordowego lnu (100%), sznurowanie atłasową tasiemką z boków i z tyłu, dekolt oraz rękawy zdobione bordową pasmanterią, rozcięta po bokach.

    Sukienka spodnia z beżowego lnu, dekolt marszczony wiązany, mankiety zdobione sznurowaniem z tkaniny podstawowej.

    Chusta z białego lnu z bawełną (100% naturalne). Pod chustą zawicie z białej bawełny sznurowane z tyłu na 4 plecione ręcznie sznureczki.

    Tunika rycerska z czerwonego aksamitu (100% bawełna) zdobiona złotą taśmą na rękawach, oraz przy dekolcie oraz na dole tuniki.

    Tunika rycerska z ciemnozielonego aksamitu podszyta seledynowym lnem zapinana na drewniane kołeczki. Pętelki zrobione z seledynowego atłasowego sznureczka. Po bokach rozporki.

    Tunika rycerska z oliwkowego aksamitu zdobiona taśmą przy dekolcie. Koszula męska z białego lnu ze stójką, zapinana na drewniany kołeczek pod szyją, rękawy ze sznurowanymi mankietami.

    Tunika z czarnej wełny (72% wełna, 8% kaszmir, 20% poliamid) podszyta czarnym lnem (100%) zapinana na ręcznie robione guzy z czarnej lnianej tkaniny. Rękawy rozcinane do łokci lekko rozkloszowane.Spodnie proste z szarego lnu (100%) ściągane w pasie paskiem (z szarego lnu 100%) wiązanym z przodu.